भुलेश्वर – ना भुलेंगे कभी

१५ डिसेंबर २०१९ (फिरस्ती महाराष्ट्राची बरोबर)
धवल रामतीर्थकर

आदल्या दिवशीच शंतनूने हे तीन भुलेश्वर देऊळाचे नकाशे आमच्यात वाटून आम्हाला निराशेपासून लांब ठेवण्याचा प्रयत्न केला. सुरवातीला यादव काळात जेव्हा देऊळ बांधले गेले तेव्हा ते एवढेच होते.

---

कालांतराने ते मोठे होत गेले व त्याच्या बाजूला बांधकाम वाढत गेले व चौथारा बांधला गेला

---

शेवटी पेशवे काळात देवळाभोवती उंच भिंत बांधली गेली. कदाचित आमच्यासारख्या भुले-भटके जमातीच्या लोकांना गाफील ठेवण्यासाठी असावी

---

चल मेरी सवारी – फिरस्ती महाराष्ट्राची भुलेश्वर स्पेशल

---

रस्त्यापासून भुलेश्वर देऊळापर्यंत थोड्या पायऱ्या लागतात. कडक ऊन पडायच्या आत आम्ही भग्न अवस्थेत असलेल्या द्वारातून आत शिरलो.

---

हा बुरुज त्या दौलतमंगल दुर्गाचा भाग आहे ज्यामध्ये भुलेश्वर देऊळ सुरक्षित उभे आहे. अर्थात आता फक्त तीन ढासळलेले बुरुज काय ते शिल्लक आहेत.

---

पायऱ्या चढताना वाटेत द्वाराला शोभेल असे भग्न अवस्थेतील दर्गा/मस्जिदचे अवशेष बाजूच्या डोंगराची शोभा ऐतिहासिक रीत्या वाढवत उभे होते

---

शंतनूने बसमध्ये असतानाच सर्वांना सावध केले होते, “आधी मला बऱ्याच शिव्या पडल्यात म्हणून तुम्हाला सांगतो की बाहेरून देऊळ बघितल्यावर त्याच्या साधारण रूप बघून निराश होऊ नका कारण मुख्य देऊळ त्या भिंतींच्या आत आहे.” पण मला तर बाहेरचा भागही आकर्षकच वाटला.

---

शंकराचे दर्शन घ्यायला येणारे भाविक भक्त एक एक करून पायऱ्या चढत होते

---

तिथेच आम्ही ठाण मांडून बसलो, कारण तिथेच शंतनूने देवळाचा इतिहास सांगण्यास सुरुवात केली आणि तेथूनपासून माझी आ केलेली मूर्ती कायम ऐकतच राहिली

---

देऊळ गाठायचा आधी डाव्या बाजूला हे द्वार लागते, ज्याला काही महत्व नाही. ना तिथे खोल्या आहेत ना पलीकडे कोणते महत्वाचे ठिकाण. पण ते होते देखणे

---

कोण म्हणते भूलेश्वर देऊळ बाहेरून साधारण आहे. हे पेशवेकालीन बांधकामही खूप काही सांगून जाते. जसे की याची रचना इस्लामिक वास्तूची आहे कारण इथे मिनार दिसतात.

---

हा पोट फाडणारा सुंदररीत्या कातरलेला नरसिंह बाहेरच आहे हं

---

ही एका मुसलमानांची आकृतीही हिंदू देवतांच्या खांद्याला खांदा लावून उभी दिसते.

---

नरसिंहाच्या बाजूलाच देवी आणि गणपती लपा छपी खेळताना दिसतात

---

हा तो सुंदर खांब ज्यात अनेक देवतांनी घर केले आहे

---

घंटा होती तर भली मोठी, आणि भला मोठा आवाज ही करत होती, पण ही पोर्तुगीज नाही

---

हे सुंदर सजवलेलं कासव देवळाच्या दरवाज्याबाहेर आपल्या पाठीवर आमच्यासारख्या अनेकांचे ओझे रोज वाहवत असणार

---

बाहेरची भिंत ओलांडून देवळाच्या आत शिरल्या शिरल्या अद्भुततेची पहिली झलक मिळते. उग्र डोळ्यांच्या अजस्त्र नंदीने आमचे स्वागत केले. असा मोठा नंदी मी हैदराबाद मध्ये असताना तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश मध्ये बरेच पहिले आहेत पण महाराष्ट्रात प्रथमच पाहत होतो.

---

मुख्य देवळाच्या बाहेरची भिंत – महाभारतातील युद्धाची नांदी सुरुवातीलाच सुरु होते. पण हे माझ्या नजरेस पडले तेव्हा शंतनूची महाभारत वाणी सुरू व्हायला अजून थोडा वेळ होता, त्यामुळे मला हे हरप्पन काळातील बैल गाडी असावी असे वाटले.

---

आतापर्यंत फिरस्ती महाराष्ट्राची जोडगोळी अनुराग आणि शंतनू यांच्या मुखातून सातवाहन, चालुक्य, यादवकालीन, पेशवेकालीन वगैरे या काळाची महिमा ऐकली होती. भुलेश्वर देवळात पहिल्यांदाच या काळाहून हजारो वर्षे मागचा इतिहास शंतनूने असा घडाघडा आमच्यासमोर जिवंत केला, अगदी जसा संजयने धृतराष्ट्राला LIVE टेलिकास्ट दिला होता. संजयचा विषय निघताच कोणीतरी अविश्वास प्रकट केला. बहुदा त्यांना कल्पना नसावी की साधू तरंगांच्या लहरींच्या आधारे हजारो मैल लांबचे बघू-ऐकू शकत होते. असो…

---

द्रौपदी स्वयंवराचे आम्ही पाहुणे – समोर सुरेख आकृत्या कोरलेल्या दिसत होत्या. शंतनूची ओघवती महाभारत वाणी प्रत्येक कोरलेल्या व्यक्तीचे ओळख करून देत होता, अर्जुन हातात धनुष्य बाण घेऊन वरच्या माशाचा वेध घेत उभा होता आणि आम्ही सर्व प्रेक्षक ते जगत होतो.

---

एका मुंगीचे महाभारत – मी या पुस्तकाविषयी ऐकले होते पण प्रथमच महाभारताच्या दगडात रचलेल्या पटाच्या अगदी बाजूला खऱ्या मुंग्यांचे हे प्रसादासाठीचे महाभारत चालूच होते

---

पाय काय आणि नाय काय – बघितले तर नुसतेच पाय. जरा वर बघितले तर नुसताच सुंदरीचा चेहेरा. मधला भाग खिलजीने निखाळलेला!

---

सुरसुंदरी – देवळाच्या बाहेरच्या भिंतीवर पुढच्या व मागच्या बाजूला महाभारतातील काही मुख्य प्रसंग कोरले आहेत. दोन्ही बाजूंच्या भिंतींवर आहेत सुंदर सुंदर आकृत्या ज्यांना सुरसुंदरी म्हणतात. प्रत्येकीच्या हातात कोणते ना कोणते वाद्य आढळते म्हणून ‘सूर’ आणि अर्थात झाडून पुसून सर्व पुरातन देवळात स्त्रीचे रूपहे सुंदरच कोरलेले आढळते, म्हणून ‘सुंदरी’

---

या सुरसुंदरींच्या प्रतिभेपुढे नतमस्तक व्हावेच लागते

---

गजयुद्ध – महाभारतात माणसांना माणसे भिडली होती, योद्धांना योद्धा, महापुरुषांना महापुरुष, अमर आत्मांना अमर आत्मा आणि गजांना दुसरे तुल्यबळ गज

---

खरी गम्मत तर उभे असलेल्या फिरस्तीवाल्यांची डोक्याच्या वर आहे. आणि लवकरच आमच्या माना, नजरा व हृदये काही काळासाठी वरच्या दिशेला खिळून राहणार होते

---

कारण वरती होते असे महानुभव. गणपतीचे स्त्री रूप (अवतार नाही) वैनायकी. कधी पहिले आहे का?

---

फ्लॅशलाईट, फोकस वगैरे गोष्टी आज मॉडर्न म्हणतात, पण पुरातन काळापासून प्रकाशझोतात दर्शन देणारे आहेत हे भुलेश्वर देवळातही दिसले

---

भुलेश्वर गर्भगृह – बाहेर एवढे महाभारत नुकतेच ऐकून झाले होते, वैनायकी, सुरसुंदरी, गजयुद्ध, या सर्वांच्या सहवासातून शंकराचे दर्शन घ्यायला जाता तेव्हा हे सुंदर रेखाटलेल्या द्वाराबाहेर आपोआपच पाय खिळतात

---

आता हे कासव बघा ना, अगदी शी.ध. फडणीस यांच्या धम्माल रेखाचित्रातल्या लांबुडक्या कुत्र्यासारखे आडवे पसरलेले आहे. हो हो, हेच आहे भुलेश्वर देऊळ, एक से एक अजब कलाकुसरीने नटलेले, बाहेरून सामान्य पण आत शिरल्यावर अद्भुत

---

माधुरी कृष्णा मॅडमच्या मोबाईल बॅटरी ने दिला धोका, धवलच्या मोबाईलने धडाधड फोटो कशा काढतायत बघा. त्यांचा फोटो काढण्याचा धडाका बघितला आणि मला राहवले नाही… क्लिक करते रहो मॅडम

---

“हा तर लग्नमंडप”, दीपाली इखे मॅडमने इतक्या सहजपणे व सराईतपणे लग्नाच्या ज्या ज्या आकृत्या होत्या त्या शंतनू आधी ओळखून दाखवल्या

---

निघता निघता डोळे भरून बघावे म्हटलं तर देवळाने हे आपले सुंदर रूप सादर केले

---

घुमट नं. १ – असे वाटत होते की एक नाही तीन तीन भुलेश्वर देऊळे बघतोय. प्रत्येक घुमट लक्ष वेधणारा

---

घुमट नं २ – न रंगवलेली करामात

---

घुमट नं ३ – अच्छा परत भेटू, आज, उद्या, परवा, रोज. अर्रे एवढा सुंदर नजर डोळ्यासमोरून हटणार आहे का कधी

---

कामशिल्प – जाता जाता देवळाच्या एकदम बाहेरच्या भिंतीवर हे लावलेले दिसले. आता इतक्या वर चढून कोण ते बघणार आहे, ती खिडकी थोडीच आहे

---

भुलेश्वर-सासवड सहलीमधला आमचा चमू

---

ही ख्रिस्ती लोकांच्या gargoyle सारखे दिसणारी आकृती चक्क भुलेश्वर देवळाच्या एका शिखरावर होती

---

जी मस्जिदीची उरली सुरली भिंत सकाळी अंधुकशी दिसत होती, तीच आता ठळक दिसली आणि त्याचबरोबर बहुदा MTDC ने उभारलेली विश्राम छत्री ही दिसली

---

अष्टकोनी – हा गडाचा तिसरा बुरुज. नाव भुलेश्वर असले म्हणून काय झाले, कभी भुलेंगे इसे?

---

‘तेरा मोह काला’ हे तर ऐकले होते, पण इथे तर या कुत्र्याचा एक डोळाच काळा होता, बहुत कोणत्या एका कुत्रीला डोळा मारला असावा

---

कऱ्हेचा स्वाद हॉटेल – निळू फुले झोकात आम्हाला गुपित संदेश देत होते, ‘बाई – बाबा संध्याकाळी वाड्यावर या.’ आम्हाला त्या वेळी तरी समोर वाढलेल्या चमचमीत जेवणापुढे काही लक्षात नाही आले पण संध्याकाळी आम्ही गेलो नक्की वाड्यावर, पण पुरंदरे वाड्यावर

---

दुपारच्या उन्हात गुलाबी, पांढरी, केशरी रंगांची उधळण जेवणाची झक्कास चव जिभेवरच रेंगाळत ठेवतो

---

नारायणपूर – आता हे रंग बघा, कसे सुंदर दगडी देवळाला बेरंग करून टाकले आहे

---

अनुराग – शंतनू लेणीची चढण चढण्यापूर्वी बडघे बंधूंच्या या संदेशाने लक्ष वेधले

---

आजचे सरप्राइज – अनुराग-शंतनूने शोधून काढलेली नारायणपूर देऊळापासून अंदाजे २०० मीटर अंतरावर पोखर डोंगरावरची लेणी

---

घारापुरीच्या लेणीतले मुख्य आकर्षण असलेले तीन मुखी शंकर, हेच याही लेणीमध्ये करण्याचा प्रयत्न केलेला आढळतो. पण दगड भुसभुशीत असल्या कारणाने कोरीव काम अर्धवट सोडून द्यावे लागले असा अंदाज शंतनू ने बांधला

---

डोंगरावर ही कोणती नवीन डान्स स्टेप शिकताय अकेरकरजी, बहुदा ही अनुराग-शंतनू लेणी स्टेप असावी

---

कोणाचा साल्सा चालू होता तर कोणी तिथेच दगडावर बसून विश्राम करत होते. एकूणच ते डोंगर उतरणे खालून बघणाऱ्याला तरी मजेशीर वाटत होते

---

तीन तिघाडा काम… नशीबाने असे काही झाले नाही आणि तिघींची झुक झुक गाडी व्यवस्थित तळावर पोहोचली

---

भुलेश्वर-सासवड सहल जर एका चित्रात व्यक्त करायची झाली तर…

---

गावागावात अशा शाळा दिसतात, पण यातला हा छोटासा ‘डिजिटल’ बदल भविष्य सांगून जातो

---

चांगवाटेश्वर देऊळ – लेण्यांचा उतार संपला आणि आम्ही पुढच्या आकर्षणावर पोहोचलो. पोहोचतास सर्वांना प्रसन्न वाटू लागले कारण बाजूनेच संथ पाण्याचा झरा वाहत होता. हे देऊळ खाजगी मालकीचे असल्यामुळे आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ व सुंदर होता व तो झरा ही ट्रस्ट नेच निर्माण केला असे कळाले

---

देऊळ शंकराचे, म्हणजे दगडाचे, म्हणजे सुंदरच

---

पायऱ्या चढल्या चढल्या उज्या बाजूच्या खांबावर बायका ताक घुसळत होत्या, एकदम वृंदावनची आठवण झाली

---

आणि लगेच डावीकडच्या खांबावर ते ताक पिऊन धष्टपुष्ट झालेले मल्ल कुस्ती खेळण्यात मग्न होते

---

लोकांना रंगाची एवढी आवड असते की बिचाऱ्या नंदीची शिंगे सुद्धा सोडत नाहीत. नशीब तेवढ्यावरच थांबले

---

चांगवटेश्वर देऊळ बघून निघालो ते थेट खुद्द सासवडला जाऊन टेकलो. चालता चालता अचानक उजव्या बाजूला हा आखाडा दिला, त्याचे गेट अर्धे उघडेच होते, जणू काही रस्त्यावरून जाणार्या लोकांना बोलावत होते, त्यांना कोठे माहीत कोण काडी पहिलवान जात आहे

---

आखाड्यावरून पुढे सटकल्यास लगेचच डाव्या बाजूला एका शेतात डुलणाऱ्या या सुंदर धवल नजाऱ्याने आमचे स्वागत केले.

---

थोडे पुढे जाताच एका पुलावरून आम्हाला हे विदारक दृश्य दिसले. या थोर पेशव्याची, अजिंक्य बाजीराव पेशवयांच्या वडिलांची समाधी आणि अशी घाण अवस्था! पण दाह थोडा शांत तेव्हा झाला जेव्हा कळले की या वेळी आलेल्या अतिवृष्टीमुळे गाळ साचून समाधीची अशी अवस्था झाली आहे. तरी…

---

बाळाजी विश्वनाथ पेशवे समाधी – पहिल्या प्रसिद्धीस आलेल्या पेशव्याच्या समाधीवर पोहोचतो तर बाहेर कुलूप. शंतनूला तेथला रखवालदार माहित होता म्हणून बरे

---

बाळाजी पेशव्यांची मूर्ती इवलीशी पण रुबाबदार आहे

---

आजूबाजूची बाग तर सुंदर केली होती पण लगेच काळात होते की पावसानंतर कोणी याकडे ढुंकून पहिले नव्हते

---

हे अजस्त्र कॅक्टस त्या कठीण काळाची प्रचिती देत भिंतीला खेटून उभे होते

---

मराठ्यांच्या पेशवयांची वंशावळ. दहा-पंधरा मिनिटे आम्ही १०० वर्षे महाराष्ट्राला पारतंत्रापासून शाबूत ठेवणारी मंडळी बघत व शोधात होतो

---

आम्हाला या देवळात आराम करायला सोडून रखवालदार समाधीची किल्ली आणण्यासाठी गेला, आणि जीव दोन मिनिटांसाठी का होईना पण विसावले

---

ही जोडगोळी इथेही एकत्र, वाह!

---

अर्रे हे काय, जोडगोळीतली एक गोळी सुटून दुसरीकडे. बहुदा आधीच्या जागेतून अधिक आरामदायी बसकण मिळाले असावे 🙂

---

लाईट्स – कॅमेरा- स्टॉप — या देऊळामागे चालू असलेले जोडप्याचे शूटिंग थांबवून आम्ही मनसोक्त फोटो टिपले

---

शंतनूने भुलेश्वरचे ब्लूप्रिन्ट आदल्या दिवशी पाठवले होते. हे संगमेश्वर देऊळाचे जुने चित्र त्याने सकाळी सकाळी आमची बस भुलेश्वरच्या दिशेने जात असताना पाठवले.

---

अगदी चित्रातल्यासारखं नव्हतं पण लांबूनसुद्धा हे देऊळ सुंदर, आखीव रेखीव, मनाला भावणारे नक्कीच आहे. आम्ही ज्या पुलावर उभे राहून बालाजी पेशवयांची समाधी बघितली तेथूनच पलीकडे हे देऊळ दिसत होते.

---

फक्त देऊळ आणि आमच्यामध्ये होता पावसामुळे वाहत आलेला टन भर कचरा.

---

संगमेश्वर देवळाकडे जाण्याचा जो मार्ग आहे त्या पूलाचीही पावसामुळे अवकळा झाली आहे. असं वाटत होते की या पूलानेच वाहत आलेल्या कचऱ्याला रोखले होते.

---

कलाकुसरीचा उत्तम नमुना म्हणून या देऊळाकडे बघितले जाऊ शकते. बाहेरून जेवढे सुंदर आहे तेवढेच आतून रंजक. लवकरच जाऊया आत

---

जसे शिखराच्या जवळ गेलो (अर्थात कॅमेऱ्या मार्फतच) तसे याची विपुल कला हृदयास भिडली

---

चला आत आलोय… आणि हे बघा हा अजस्त नंदी आणि बघितलं का २ नाग त्याच्या मानेवर विराजमान आहेत. जेवढे बघू तेवढे थोडेच!

---

उजव्या सोंडेचा गणपती मला माधुरी कृष्णा मॅडमने दाखवला. आणि गम्मत बघा, गणपती स्वतः सोंडेने प्रसाद खातो आहे. कदाचित आम्ही भक्तगण आलेलो त्याने बघितले नसावे.

---

संगमेश्वर देऊळाचे गर्भगृह

---

संगमेश्वर नंतरचा थांबा होता या आधुनिक दिसणाऱ्या भैरवनाथ देऊळात. बाहेरचा देखावा बघून माझी आत जायची इच्छा नव्हती पण सगळे गेले म्हणून मी गेलो, हे केवढे बरे झाले

---

आत शिरताच वरती एक जुनी मोठी घंटा आहे. तिला बघताच तिच्यावर कोरलेले ‘DOMINIC’ ही अक्षरे लगेच दिसली आणि ही तर पोर्तुगीज घंटा याची खात्री पटली. अशा अनेक घंटा चिमाजी अप्पांनी वसईची लढाई जिंकून तिथल्या चर्च मधून विजयाचे प्रतीक म्हणून इथे महाराष्ट्रात आणल्या आणि जागोजागी आता त्या देऊळात भूषण म्हणून दिसतात

---

घंटेच्या पुढे, वरती, एक सुंदर झुंबर व काचेचे पुरातन दिवे लटकत आमच्याकडे टुकूटुकू बघत होते

---

देऊळ बघून झाल्यावर आम्ही तिथेच दारात बसलो आणि शंतनूने आधी स्वतःहून वचन दिल्याप्रमाणे आम्हाला बालाजी पेशव्यांची कथा ऐकवू लागला. साहजिकच आम्ही सर्वजण त्या शांत वातावरणात ती आयती माहिती अगदी मन लावून ऐकत होतो

---

भैरवनाथ देऊळात असतानाच बाजूला उभी असलेली उत्तुंग संरक्षक भिंत नजरेत भरली. पण लगेच कळले की या वाड्यात जायची परवानगी नाही, कोणालाही आत सोडत नाहीत. असे ही आत आता काही उरले नाही. पण एवढी भव्य भिंत बघून आत काय राखून ठेवले असेल याची मनाला रुखरुख लंघून राहिलीच

---

आमची पावले आपोआपच त्या पुरंदरेंच्या वाड्याकडे वळली. बाहेरून तर हा चक्क किल्ला आहे, आर आतून कसा असेल. तेवढ्यात शंतनूचा आवाज आला, तो द्वारपालाशी विनवणी करत होता की आम्हाला ५ मिनिटे तरी आत जाऊ देत. तिथे कोणते तरी वेब सिरीयलचे शूटिंग चालू होते आणि ती मंडळी चहा पिण्यासाठी तेव्हाच बाहेर पडली आणि आम्ही संधी साधली.

---

त्या राकट दरवाज्याचे छोटे द्वार उघडले गेले आणि एक एक करून आम्ही पटापट आत शिरलो कारण आमच्याकडे होती फक्त ५ मिनिटे!

---

आत जाताच अंधारात वरती असंख वटवाघूळांची अस्वस्थता कानी पडली. पण आता त्याच्याकडे लक्ष देतंय कोण, आता वेध होते वाड्याचे. आणि आत जाताच काहीतरी ओळखीचे आहे असे वाटू लागले आणि तेवढ्यात शेखर ओरडला, “अर्रे हा तर ‘तुंबाड’ मधला वाडा.” तरीच इतका ओळखीचा वाटत होता, इथेच तर तुंबाड सिनेमाचे शूटिंग केले होते.

---

आत शिरलो तर पुरातन वाड्याचे अवशेच तेवढे उरले होते, पण तुंबाड मध्ये केवढे उठावदार दिसत होते .पण त्या निसटत्या सूर्यप्रकाशात या सगळ्या अवशेषांना गूढ स्वरूप आले होते.

---

सगळीकडे रान माजले होते व वाड्याला गिळंकृत करायच्या प्रयत्नात होते

---

असं वाटले की १ सेकंद पण नाही झाला की शिट्टी ऐकू आली. ५ मिनटे संपली होती आणि आम्ही विजयी मुद्रेने माघारी फिरलो.

---

फोटो: शंतनू परांजपे

---

पुरंदरे वाडा मोहीम यशस्वी झाल्यावर फोटो तो बनता है…

---

तर मित्रहो हाच तो क्षण, हीच ती वेळ… या फोटो बरोबरच आमची सहल समाप्त.
या वेळी मी लिखाण चित्रांच्या माध्यमातून केले आहे. पण सर्व फोटो पाहता एक लक्षात आले की माझा कॅमेरा खराब झाला आहे. आदल्या दिवशीच तो माझ्या हातातून पडला होता आणि त्याचे परिणाम बऱ्याच फोटो मध्ये स्पष्ट दिसून येतात.

सांभाळून घ्यावे ही विनंती.

जाता जाता फिरस्ती महाराष्ट्राची ने आयोजित केलेल्या भुलेश्वर – सासवड सहली बद्दलचे माझे प्रामाणिक मत, ज्याने ग्रुपवर खळबळ उडवली होती…

शाळा

शाळा…शाळा ही होती एक मोठी अवकळा,
मैदान का नाही हे न कळे कोणा

वरण भात चिडवे जग मला,
खडूस वॉचमॅन खेकसे चराचरा

पण…

दुपारी गेटवर तिखट-मीठ, पेरूचा स्वाद वेडावून सोडे मला,
बाहेर टपरी वर लिमलेट गोळीची बरणी बोलावे “जवळ ये जरा”

वर्गात भांडणे चाली सर्रास, बाहेर गळ्यात गळे घालून मैफिल जमे खास
दिवस मालवले, वर्षे गेली आणि…आणि यातूनच गुंफले गेले मैत्रीचे बंध झक्कास!

– एक वरण भात रामतीर्थकर